Grzbiety książek – który wybrać?

Grzbiet w książce to boczna krawędź książki, która zazwyczaj łączy przednią i tylną okładkę. Definicja zamieszczona w słowniku poligraficznym Totemu mówi, że jest to „powierzchnia boczna wyrobu introligatorskiego/książki/publikacji w miejscu łączenia składek lub kartek. Element znajdujący się pośrodku rozłożonej okładki, pomiędzy 1 i 4 stroną.”

Grzbiet pełni kilka istotnych funkcji. Najważniejsze z nich to:

• jest elementem konstrukcyjnym – spaja kartki (w przypadku opraw klejonych) lub składki (w przypadku opraw szytych nićmi) i tym samym usztywnia blok książki.
• pełni funkcję identyfikacyjną – na grzbiecie zamieszcza się kilka ważnych informacji – nazwisko autora oraz tytuł dzieła, czasem także nazwę wydawnictwa lub jego logo. Pomaga to w odnalezieniu tomu na księgarskiej, bibliotecznej lub domowej półce.
• ma znaczenie dla estetyki książki – jest elementem okładki i może stanowić element dekoracyjny. Grafiki i zastosowane zdobienia mogą przyciągnąć wzrok potencjalnego nabywcy i czytelnika.

Rozróżniamy dwa główne kształty grzbietów:

• płaski
• zaokrąglony (okrągły).

 
Zasadniczo wszystkie książki w oprawach miękkich szytych i klejonych mają grzbiety płaskie, zaś w przypadku opraw twardych możemy zastosować także grzbiety zaokrąglone. W dawnym introligatorstwie  stosowano także grzbiety oporkowe, będące rodzajem grzbietów zaokrąglonych. Posiadały one oporki, czyli zwięzy (bindy), które były po prostu umiejscowionymi pod skórą sznurami wzmacniającymi szycie składek. W efekcie otrzymywaliśmy na wypustki, które niektórym przypominały kręgosłup – stąd podobno nazwa „grzbiet”.W tym miejscu warto wspomnieć o jeszcze jednym rodzaju grzbietu. Omawiane wyżej to klasyczne grzbiety stosowane w większości rodzajów publikacji. Sa jednak książki, które nie posiadają tradycyjnego grzbietu – to oprawy z tzw. grzbietem otwartym (open spine). W ich przypadku nie ma grzbietówki i oklejki, czy kartonowego zakrycia bloku jak to ma miejsce w oprawach miękkich. Widzimy nieoprawiony blok – ze składkami i przeszyciami. Taka forma oprawy chętnie jest wykorzystywana w przypadku publikacji o artystycznym zacięciu, w wyrafinowanych notesach, portfolio czy katalogach.

Jeśli chodzi o wybór – nie ma go w przypadku opraw miękkich. Tu nie można osiągnąć efektu zaokrąglenia, wszystkie książki mają grzbiety proste, niejako z automatu i z powodu ograniczeń konstrukcyjnych oraz technologicznych. Jednak jeśli chodzi o książki w oprawach twardych – tu mamy do wyboru dwa rozwiązania, zarówno grzbiety proste, jak i okrągłe.

Wspomniane zaś w tym artykule grzbiety otwarte mogą być zastosowane zarówno w przypadku opraw miękkich, jak i twardych.

Grzbiet prosty, czy okrągły? Który wybrać? Tak jak pisaliśmy wyżej w oprawie twardej teoretycznie możemy zaokrąglić każdy grzbiet – ostrzegamy jednak: nie warto go stosować  przy wnętrzach zbyt wąskich lub zbyt szerokich. Przyjmuje się, że publikacja, której grzbiet da się ładnie wyoblić i nie straci przy tym na swojej funkcjonalności, powinna mieć szerokość od 15 do 50 mm. Szerszy grzbiet będzie wyglądał nieestetycznie. Jeśli zaś książka jest zbyt cienka, po wyobleniu grzbietu także uzyskamy nieciekawy efekt. Blok książki nie będzie miał wystarczającej przestrzeni (będzie mu „za ciasno”) i nie będzie się dobrze prezentował. Rozwiązaniem jest wtedy tradycyjny prosty grzbiet.

Jeśli zastanawiacie się, czy wyborem rodzaju grzbietu (prosty – okrągły) rządzą jakieś zasady – w kontekście tematyki publikacji – musimy powiedzieć, że takowych nie ma. Wszystko zależy od indywidualnych potrzeb i upodobań wydawcy. Okrągłe grzbiety wybierane są zazwyczaj dla wydawnictw większych objętościowo – np. dla literatury pięknej, tomików poezji, słowników, encyklopedii, albumów, ale ścisłe reguły „tematyczne” nie są określone.

W tym momencie warto wspomnieć o funkcjonalności. Praktyka pokazuje, że lepszą otwieralnością cechują się książki z grzbietami zaokrąglonymi, a najlepszą publikacje z „open spine” – ale tak jak wspominaliśmy, to specyficzny rodzaj oprawy, raczej niewskazany dla wydawnictw, które mają być mocno eksploatowane.

To, czy dla naszej książki wybierzemy grzbiet prosty, czy okrągły tak naprawdę zależy od naszych indywidualnych upodobań, gustu, wyobrażeń o ostatecznym kształcie publikacji. Zaleca się tylko, aby w cienkich pozycjach unikać grzbietu zaokrąglonego, a w grubszych (ale nie baaardzo grubych ;) ) wybierać zaokrąglony, który ułatwia otwieranie i w większym stopniu chroni wnętrze książki przed deformacjami.