Fonty i typografia w druku

Zacznijmy od tego, czym w ogóle jest typografia. W swoim najszerszym znaczeniu – będziemy się nim posługiwać w tym artykule – to sztuka projektowania i komponowania tekstu, która ma ułatwić jego odbiór przy jednoczesnym zachowaniu wizualnej atrakcyjności.

W przypadku książek wyróżnia się kilka funkcji typografii, z których najważniejsze to:

• czytelność – tekst w książce powinno się łatwo czytać (np. dzięki odpowiedniej długości wierszy),
• organizacja – projekt wnętrza ma za zadanie informować o strukturze tekstu (np. przez rozdziały, podrozdziały),
• nawigacja – ułożenie tekstu powinno prowadzić czytelnika w określonym porządku i ułatwiać mu odnalezienie potrzebnych informacji (wstęp na początku, bibliografia na końcu, żywe paginy, przypisy etc.)
• spójność – zachowanie konsekwencji stylistycznej i estetycznej oraz zbudowanie jednolitego układu tekstu (m.in. wszystkie tytuły rozdziałów zbudowane tą samą czcionką, stopniem i w tym samym miejscu strony).*

 
Podczas lektury nasz mózg nie analizuje każdej litery z osobna. Skanuje całe wyrazy i zdania, rozpoznając ich kształty. Gdy na drodze staje nieczytelna czcionka, proces ten zostaje zaburzony. Pojawia się tzw. zmęczenie poznawcze – wysiłek umysłowy towarzyszący długotrwałemu skupianiu się przy analizie i percepcji tekstu, który potęguje źle dobrany krój pisma. Mózg musi nieustannie dekodować zniekształcone i nieczytelne znaki, zamiast skupić się na treści.

W tym miejscu dochodzi do starcia: estetyka kontra czytelność. Projektanci często chcąc wyróżnić daną pozycję wybierają fantazyjny, przekombinowany font do książki. To błąd. Kiedy design zaczyna przeszkadzać, ucierpi na tym każda, nawet najbardziej popularna publikacja. Dobra typografia wewnątrz woluminu powinna być przezroczysta – ma prowadzić oko gładko przez tekst, nie zwracając na siebie uwagi.

Zanim odpowiemy na to kluczowe pytanie, zatrzymajmy się chwilę przy nazewnictwie. Czcionka a font – czym się różnią i czy można je stosować zamiennie? Font to komputerowy nośnik kroju pisma, jest zestawem znaków o określonym kroju, korzystamy z nich w edytorach tekstu i programach graficznych.  Czcionka zaś to pojęcie mocno fizyczne – wywodzi się z tradycyjnej poligrafii i oznacza metalowy bloczek, „stempel” używany dawniej w maszynach drukarskich. Dziś pojęcia używane są zamiennie – do czego i mu się przyznajemy ;)

Wracając do czcionki bezszeryfowej i szeryfowej. Ich wybór to fundamentalny dylemat każdego, kto decyduje się pisać książkę. Tradycyjna typografia opiera się bowiem na prostym podziale: krój szeryfowy (serif) oraz bezszeryfowy (sans). Czym się różnią i jak wpływają na komfort czytania?

• Krój szeryfowy posiada tak zwane szeryfy – drobne kreski, „nóżki” na końcach linii tworzących litery. Są poprzeczne lub nieco ukośne i działają jak niewidzialna szyna, która spaja litery w oddzielne wyrazy i płynnie prowadzi wzrok od lewej do prawej. Dlatego czcionki szeryfowe sprawdzają się w składzie długich tekstów beletrystycznych.
• Krój bezszeryfowy ma proste, geometryczne kształty. Choć doskonale prezentuje się na wszelkiego rodzaju wyświetlaczach (ponieważ piksel lubi proste linie), w tradycyjnej publikacji papierowej ma inne zastosowanie. Taka bezszeryfowa czcionka idealnie sprawdzi się w tytule, świetnie ozdobi też okładkę książki, ale zastosowana w bloku tekstu ciągłego na kilkaset stron zacznie szybko męczyć wzrok.

 
W tym miejscu warto wspomnieć o jeszcze jednym rodzaju czcionek – poza szeryfowymi i bezszeryfowymi – czyli pismach akcydensowych. Są to te wszystkie czcionki, których używa się do do różnego rodzaju napisów – tytułów, nagłówków, haseł. Nie nadają się do tekstów ciągłych i wyróżnia je oryginalność oraz ozdobność.

Czy istnieje najlepsza czcionka do czytania książek? Nie! Nie istnieje jedna, uniwersalna i idealna czcionka polecana do tekstów drukowanych, czyli tzw. czcionka do książki. Jednak bez wątpienia królami literatury pięknej są tradycyjne fonty szeryfowe. Klasyczna czcionka, taka jak Garamond czy Georgia, to absolutny kanon. Garamond zachwyca elegancją i lekkością, a Georgia gwarantuje doskonałą wyrazistość nawet przy gęstszym zadruku. Często spotykany Times New Roman również jest popularny, choć przez wielu składaczy uważany za zbyt urzędowy.

Z kolei najczęściej wybierane nowoczesne czcionki sans-serif- jak Arial, Helvetica, Verdana, Roboto, Trebuchet MS czy Open Sans – to domena publikacji naukowych, tabel, indeksów, podpisów pod ilustracjami oraz, co oczywiste, czcionek w formie elektronicznej na ekrany smartfonów i e-booków.

Planując swoją książkę, musisz dopasować krój do rodzaju publikacji i grupy docelowej. Nie wybieraj popularnej czcionki, tylko taką, która będzie pasować do twojego dzieła. Przykładowo, w przypadku książek dla dzieci najlepiej zastosować czcionki o prostych, okrągłych kształtach, drukowane w większym rozmiarze, które ułatwiają naukę liter.

Zbyt mała czcionka zmusza do mrużenia oczu, a zbyt wielka rwie rytm czytania i zmusza do ciągłego wodzenia całą głową. Jaka czcionka jest najlepsza pod względem gabarytów? Za optymalny rozmiar dla dorosłego czytelnika uznaje się 11-12 punktów typograficznych. Odpowiednią czcionkę dobieramy też do formatu książki. Mniejszy kieszonkowy format wymusza nieco bardziej zwartą strukturę tekstu, podczas gdy albumowy format pozwala na większy rozmach. Oczywiście ta zasada nie dotyczy stron okładkowych i tytułowych – tutaj preferowane są inne wielkości czcionek – większe, bardziej widoczne i czasami bardziej widowiskowe.
(o Książce Przyjaznej Oczom – czyli specjalnej ofercie naszej drukarni – przeczytacie tutaj)

Sam wybór fontu to dopiero połowa sukcesu. O tym, jak ostatecznie zaprezentuje się stempel farby na papierze, decydują trzy kluczowe parametry techniczne:

• Rozmiar czcionki (stopień pisma) – baza, wokół której budujemy resztę proporcji strony.
• Interlinia (światło międzywierszowe) – odstęp między dolną linią jednego wiersza a górną linią następnego. Zbyt mała przestrzeń sprawia, że linie tekstu zlewają się w ciemne pasy, co drastycznie utrudnia nawigację oka. Dla pisma w rozmiarze 12 punktów optymalna interlinia wynosi zazwyczaj 14-15 punktów.
• Światło międzywyrazowe i między literami (kerning/tracking) – te drobne odstępy decydują o rytmie czytania. Litery stojące zbyt blisko siebie, „tłoczące się”, zamazują kształt słowa. Z kolei zbyt luźne powodują, że wyraz rozpada się na pojedyncze znaki.

Druk cyfrowy wybacza wiele, ale oko czytelnika jest mniej wyrozumiałe. Najczęstszym grzechem początkujących wydawców jest nieumiejętne justowanie, czyli obustronne wyrównanie tekstu do marginesów. Jeśli program komputerowy bezmyślnie rozciągnie słowa, na stronie powstaną białe, pionowe „korytarze” i nieestetyczne dziury. W wielu przypadkach konieczne są ręczne poprawki („naciąganie” tekstu), a przy wąskich łamach, bezpieczniejszym rozwiązaniem ułatwiającym odbiór jest naturalne wyrównanie do lewej.

Kolejna sprawa to szerokość kolumny tekstu. Ludzkie oko męczy się, gdy w jednym wierszu znajduje się zbyt wiele znaków. Najlepszy, przetestowany przez wieki standard to od 60 do 75 znaków ze spacjami w jednej linii.

Prawdziwą plagą amatorskiego składu są też błędy typograficzne o jakże malowniczych nazwach:

• bękarty – czyli pozostawienie samotnego pierwszego wiersza akapitu na dole strony,
  
• szewce – pozostawienie samotnego ostatniego wiersza akapitu na górze nowej strony,
  
• wdowy – pojedyncze, krótkie słowo lub końcówka wyrazu zostawiona na samym końcu akapitu w nowym wierszu.

 
Te niedociągnięcia niszczą geometrię kolumny, powodują perturbacje w czytaniu i odciągają uwagę od lektury.

Nawet genialnie dobrany font straci swoje właściwości, jeśli wybierzesz złe podłoże do druku. Powszechnym błędem jest przekonanie, że idealna do czytania będzie śnieżnobiała, kredowana kartka. Nic bardziej mylnego. Czysta biel działa jak lustro – odbija ostre światło prosto w źrenice czytelnika, przyspieszając zmęczenie oczu. Dlatego do druku książek z tekstem ciągłym specjaliści bezwzględnie zalecają papier spulchniony w kolorze kremowym lub kremowo-białym (tzw. chamois). Taki odcień pochłania refleksy światła, łagodzi kontrast i podbija czytelność tekstu. Ponadto matowa struktura papieru sprawia, że krawędź każdej litery jest ostra, a czarny tusz lub toner idealnie wiąże się z podłożem, tworząc wyraźny, nienaganny kontur, mający pozytywny wpływ na komfort czytania.

Projektowanie książki to sztuka kompromisów, w której najważniejsza jest wygoda odbiorcy. Zanim przekażesz pliki do naszej drukarni cyfrowej, zastanów się, jaką czcionką pisać i jak zarządzać przestrzenią na stronie. Wybór właściwej czcionki, zachowanie odpowiednich proporcji interlinii oraz dbałość o margines i właściwy dobór papieru to gwarancja, że Twoja publikacja stanie się najlepszą książką do czytania.

Pamiętaj, że w przypadku książek drukowanych w niskich i średnich nakładach jakość detalu typograficznego buduje Twój profesjonalizm w oczach czytelnika. Przygotuj pliki z głową, a my zajmiemy się resztą, gwarantując idealny wydruk cyfrowy dla mojej książki.

* cyt. za M. Mitchell, S. Wightman, Typografia książki, Podręcznik projektanta, d2d.pl, Kraków 2012, str. 18