Dlaczego nie czytamy dzieciom?

Dane statystyczne od lat pokazują wyraźny rozdźwięk pomiędzy deklaracjami a rzeczywistością. Choć aż 70% rodziców deklaruje (badanie SW Research z 2024 r.) czytanie dzieciom przynajmniej raz w tygodniu, to głębsze badania CBOS wykazują, że regularny i autentyczny kontakt z głośną lekturą deklaruje znacznie węższa grupa odbiorców. Dlaczego tak się dzieje?

Okazuje się, że jedną z najpoważniejszych barier jest głęboko zakorzeniony w kulturze mit „idealnego czytania”. Współczesny rodzic ulega presji idealnego wizerunku: cichy, uporządkowany pokój, nastrojowe oświetlenie, wyciszony dorosły i dziecko w skupieniu chłonące tekst od deski do deski. Rzeczywistość domowa – naturalna ruchliwość dziecka, przebodźcowanie po szkole czy ciągłe przerywanie lektury pytaniami – brutalnie weryfikuje ten model. Efekt? Narastająca frustracja, poczucie winy i… całkowite porzucenie praktyki czytelniczej przez opiekunów.
Z perspektywy wydawców to jasny sygnał: rynek potrzebuje odczarowania elitarności książki. Czytanie nie musi być wieczornym rytuałem sakralnym – równie wartościowe są mikromomenty z lekturą w ciągu dnia.

Książka papierowa nie funkcjonuje dziś w próżni. Jej bezpośrednim i najbardziej wymagającym konkurentem są media cyfrowe, smartfony oraz dynamicznie rozwijający się rynek gier (w tym fenomeny pokroju Minecrafta). Ekrany wygrywają, ponieważ oferują bezwysiłkową, natychmiastową gratyfikację dla układu nagrody i stanowią dla zmęczonego rodzica najprostszą „technikę ratunkową” w zarządzaniu domową logistyką.

Warto jednak zauważyć, że książki przegrywają także z obiektywnym, fizycznym zmęczeniem dorosłych pracujących na etacie oraz z natłokiem obowiązków szkolnych dzieci (m.in. wielogodzinnym odrabianiem lekcji, dodatkowymi zajęciami, terapiami). Autorzy badania zauważają, że dzieci po szkole mają potrzebę aktywności ruchowej, zaś książka – wg rodziców – w tym momencie jest mniej użyteczna niż swobodna zabawa czy ruch fizyczny.

U starszych dzieci (w wieku 7-9 lat) problemem jest również demotywacja rodziców wynikająca z braku natychmiastowych efektów poznawczych – jeśli dziecko nie potrafi odtworzyć szczegółów fabuły, dorosły uznaje czytelniczy wysiłek za bezcelowy.

Autorki raportu – dr Katarzyna Chajbos-Walczak, dr Marta Skowrońska oraz dr Monika Rosińska – sklasyfikowały badanych rodziców w trzy wyraziste persony:

1. Świadoma i zaangażowana, zderzona z rzeczywistością – reprezentowana przez rodziców z wyższym wykształceniem, dla których książka stanowi element tożsamości. Kupują nowości, dbają o kapitał symboliczny, ale kapitulują pod wpływem zmęczenia i frustracji, gdy dzieci nie wykazują oczekiwanego skupienia.
2. Przeciążona, z poczuciem winy – rodzice absorbujący na co dzień ogromną liczbę ról logistyczno-zawodowych. Książka kojarzy im się z przymusem szkolnym z dzieciństwa. Czytają sporadycznie, głównie w weekendy, wieczorami zasypiając szybciej niż ich pociechy.
3. Rodzic „na terapii” – opiekunowie dzieci neuroróżnorodnych (ADHD, spektrum autyzmu, dysleksja). W ich przypadku codzienność podporządkowana jest pakietowi terapeutycznemu. Czytanie dla przyjemności wydaje się luksusem; jeśli sięgają po książkę, to wyłącznie pod kątem zaleceń logopedy lub psychologa.

   

Dla sektora wydawniczego kluczowy jest rozdział analizujący preferencje sensoryczne i fabularne dzieci. Aby publikacja skutecznie konkurowała z matrycą smartfona, musi angażować wielopłaszczyznowo i sprawiać, żeby czytanie kojarzyło się dziecku z dobrą zabawą. Co realnie przyciąga uwagę najmłodszych, jeśli chodzi o książki?

• Formaty interaktywne i sensoryczne – okienka, elementy ruchome, zróżnicowane faktury materiałów oraz długopisy sensoryczne to absolutny fundament dla grupy żłobkowej i przedszkolnej.
• Kultura obrazkowa i komiksy – dynamiczna narracja wizualna i redukcja „ściany tekstu” ułatwiają akceptację lektury dzieciom, które czują opór przed klasycznym blokiem typograficznym. Mimo sceptycyzmu części rodziców, komiks staje się pomostem do samodzielnego czytelnictwa.
• Humor i seryjność – dzieci uwielbiają powracających w kolejnych seriach bohaterów (poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności) oraz specyficzny, pełen absurdu humor (np. serie o Cwaniaczku).
• Bohaterowie „tacy jak ja” – identyfikacja z postacią przeżywającą dokładnie te same problemy w przedszkolu czy szkole (np. serie o Kici Koci czy Jadzi Pętelce), pozwalająca zrozumieć siebie i otaczający świat  mocno podnosi atrakcyjność tytułu.

Autorki raportu wskazują na jeszcze jedną rzecz – ważną nie tyle dla branży, co dla rodzica. Dla wielu dzieci czytanie to czas fizycznego kontaktu z rodzicem – nawiązanie bliskości, o którą trudno w codzienności pełnej zgiełku i zabiegania. Czytanie daje dziecku pełną uwagę rodzica i jego czułość – z tym się kojarzy i przez to jest lubiane przez najmłodszych.

Raport ujawnia jednoznaczny trend: logika konsumpcyjna całkowicie wyparła tradycyjne praktyki biblioteczne. Biblioteki publiczne są postrzegane jako instytucje sformalizowane, generujące lęk przed presją terminów, barierą logistyczną (godziny otwarcia) oraz wstydem związanym z potencjalnym zniszczeniem woluminu przez dziecko.
Dominującą ścieżką pozyskiwania książek jest zakup stacjonarny w salonach sieciowych (Empik) zlokalizowanych w galeriach handlowych (gdzie jasny podział na działy i ekspozycja bestsellerów redukują obawę przed błędnym wyborem) oraz szybkie zakupy online (np. Allegro, Tantis, Bonito) z dostawą do paczkomatów. Ogromną rolę odgrywają zakupy „przy okazji” – tanie publikacje w marketach czy dyskontach kupowane są bezkosztowo emocjonalnie, jako bezpieczny substytut słodyczy.
Co niezwykle istotne z punktu widzenia poligrafii: rodzice manifestują silną potrzebę obcowania z nowym przedmiotem. Czysty, pachnący świeżością papier i wysoka jakość wykończenia introligatorskiego realizują potrzebę estetyczną i sensoryczną, podnosząc status książki do rangi domowego „trofeum”.

Jak sektor wydawniczy może odpowiedzieć na te diagnozy?

• Dywersyfikacja oferty typograficznej: należy projektować publikacje z myślą o różnych potrzebach poznawczych (większy font, większy interlinia dla dzieci z dysleksją czy ADHD, obniżony kontrast tła w e-czytnikach).
• Promowanie mikroformatów: rynek potrzebuje tzw. „książek 5-minutowych” – krótkich form ułatwiających wejście w nawyk czytelniczy bez presji czasu i w rożnych życiowych sytuacjach.
• Hybrydowość: integracja formatu papierowego z audio (pakiety książka + audiobook) pozwala odciążyć zmęczonego rodzica, utrzymując jednocześnie dziecko w kontakcie z fizycznym woluminem.

Współczesne czytelnictwo nie potrzebuje pomnikowych haseł o „obowiązku”. Potrzebuje elastyczności, dostępności i fizycznej doskonałości produktu, który obroni się w świecie zdominowanym przez cyfrowe bodźce, stając się jednocześnie zwykłym elementem codzienności.

Artykuł powstał na podstawie: Chajbos-Walczak K., Skowrońska M., Rosińska M. (2026) Dlaczego nie czytamy dzieciom? Raport z badań, Kraków: Instytut Książki.